Azərbaycanda 28 ilan növündən yalnız 6-sı zəhərlidir, ən geniş yayılmışı “Levant gürzəsi”dir. Bu gürzələr əsasən düzənliklərdə və dağətəyi çöllüklərdə rast gəlinir, ölçüləri adətən 90–100 sm olur. Qalan zəhərsiz ilan növləri insan həyatı üçün təhlükəsizdir. Yürüşçülər və açıq hava həvəskarları üçün bu məlumat təhlükəsizliyi təmin etmək və ilanlardan qorunmaq üçün vacibdir.
Cığırlarda Təhlükəsizlik Bələdçisi
Açıq hava fəaliyyətlərində təhlükəsizliyin əsas şərti məlumatlılıq və düzgün hazırlıqdır. İlanlarla qarşılaşma riski düzgün davranış və uyğun avadanlıqla minimuma endirilə bilər.
İlanlar harada yaşayır?
İlanlara əsasən aşağıdakı ərazilərdə rast gəlinir:
-
Meşəlik zonalar
-
Qayalı və daşlıq sahələr
-
Hündür otlu ərazilər
-
Günəş alan yamaclar
-
Su mənbələrinin ətrafı
Yuvaları adətən torpaqda dairəvi deşiklər formasında olur. Düşərgə qurmazdan əvvəl ərazini vizual olaraq yoxlamaq vacibdir. Naməlum deşiklərə əl salmaq və ya çubuq soxmaq təhlükəlidir. Daşların altına nəzarətsiz toxunmaq risklidir.
İlan görəndə nə etməli?
Ən vacib qayda – panik etməyin.
-
Qəfil hərəkət etməyin
-
Sakit şəkildə geri çəkilin
-
Təhlükəsiz məsafə saxlayın
-
İlanın yolunu kəsməyin və onu sıxışdırmayın
İlan insanı ov hesab etmir və əksər hallarda uzaqlaşmağa üstünlük verir. Müdafiə reaksiyası yalnız təhlükə hiss etdikdə baş verir.
Zəhərli ilanı necə tanımaq olar?
Vizual fərqlər kömək edə bilər, lakin tam dəqiqlik üçün mütəxəssis biliyi tələb olunur. Ümumi xüsusiyyətlər:
-
Göz bəbəyi şaquli (pişik gözü kimi)
-
Baş hissəsi daha üçbucaq formalı
-
Başda pulcuqlar daha sıx yerləşmiş
-
Quyruq nisbətən qısa və küt
Lakin yürüş zamanı bu detalları analiz etməyə çalışmaq təhlükəlidir. Ən doğru yanaşma — bütün ilanlara eyni məsafə ilə yanaşmaqdır.
Cığır Məlumatlılığı və Riskin Azaldılması
İşarələnmiş yollarda hərəkət edin
-
Müəyyən edilmiş cığırlardan istifadə edin
-
Qısa yollarla bitki örtüyünə daxil olmayın
-
Yolun mərkəzində hərəkət edin
Sıx bitki örtüyündən uzaq durun
-
Hündür otlu sahələrdən çəkinin
-
İrəliləyərkən yürüş çubuğundan istifadə edin
-
Varlığınızı bildirmək üçün yüngül səs çıxarın
Qayalı və kölgəli ərazilərdə diqqətli olun
-
Daş və ağacların ətrafını əvvəlcədən yoxlayın
-
Oturmazdan əvvəl ərazini nəzərdən keçirin
-
Qaranlıq yerlərdə fənərdən istifadə edin
Su mənbələrinin yaxınlığında ehtiyatlı olun
-
Yavaş və diqqətli yaxınlaşın
-
İçməzdən əvvəl ətrafı yoxlayın
-
Qamışlıq və sıx sahələrdə hərəkəti izləyin
Dinlə və müşahidə et
Erkən xəbərdarlıq üçün ətrafı diqqətlə izləyin.
Dinləyin:
-
Ot və yarpaqlarda xışıltı
-
Qeyri-adi xırıltı səsləri
-
Quş və həşəratların qəfil susması
Müşahidə edin:
-
Qeyri-adi hərəkətlər
-
Günəşdə isinən ilanlar
-
Digər heyvanların narahat davranışı
Təhlükəsiz Yürüş Təcrübələri
Qoruyucu geyim
-
Ayaq biləyindən yuxarı hündürboğaz çəkmələr
-
Deşilməyə davamlı altlıq
-
Aşağı ayaqları qoruyan tozluqlar
-
Uzun və qalın materiallı şalvar
-
Qoruyucu əlcəklər
İlan sancmalarının böyük hissəsi ayaq və topuq nahiyəsində baş verir.
Yürüş çubuğu
-
Addım atmazdan əvvəl otları yoxlamaq
-
Daş və odunları əvvəlcədən toxunaraq yoxlamaq
-
Titrəmə yaradaraq ilanı uzaqlaşdırmaq
Qrup halında hərəkət
-
Tək yürüş etməmək
-
Müşahidələri paylaşmaq
-
Növbəli şəkildə qabaqda hərəkət etmək
Vaxt seçimi
İlanlar ən çox sübh (05:00–08:00) və alaqaranlıq (18:00–21:00) vaxtlarında aktiv olurlar. Bu saatlarda riskli ərazilərdə xüsusilə diqqətli olun. Günorta saatları (11:00–15:00) isə ilanların aktivliyinin daha az olduğu vaxtdır, bu zaman təhlükə nisbətən aşağıdır.
İlan sancarsa nə etməli?
İlan sancmaları nadir hallarda ölümcül olur, lakin ciddi yanaşılmalıdır.
Dərhal:
-
Zərərçəkəni sakitləşdirin
-
Hərəkəti minimuma endirin
-
Sancılan əzanı ürək səviyyəsindən aşağı saxlayın
-
Ən qısa zamanda tibbi yardıma müraciət edin
Etməyin:
-
Zəhəri sormayın
-
Turniket bağlamayın
-
Yaranı kəsməyin
Əlamətlər:
-
Şişkinlik
-
Güclü ağrı
-
Dərinin rəng dəyişməsi
-
Ürəkbulanma
-
Təzyiq dəyişməsi
Vaxtında tibbi yardım ən vacib addımdır.
Yürüş üçün Qısa Yoxlama Siyahısı
Yürüşdən əvvəl
-
Qoruyucu geyim hazırdır
-
Çəkmələr və tozluqlar geyinilib
-
Trekinq çubuğu mövcuddur
-
Hava və marşrut yoxlanılıb
-
Qrup planı müəyyən edilib
Yürüş zamanı
-
Cığırdan çıxmayın
-
Ərazini davamlı müşahidə edin
-
Hündür otlardan uzaq durun
-
Su mənbələrində diqqətli olun
Profilaktik Məsləhətlər
Açıq hava fəaliyyətində təhlükəsizliyi təmin etmək üçün aşağıdakı məsləhətlərə əməl edin:
-
Qapalı ayaqqabı və uzun şalvar geyinin
-
Çadır qurmazdan əvvəl ərazini diqqətlə yoxlayın
-
Gecə fənərsiz hərəkət etməyin
-
Kolluqlara və daş altlarına nəzarətsiz toxunmayın
Azərbaycanda yaşayan ilanlar
Azərbaycanda olan 28 növ ilandan yalnız 6 növü zəhərlidir. Bunlardan ən geniş yayılmışı “Levant gürzəsi” adlandırdığımız iri aran gürzəsidir.
Bu gürzəyə enliyarpaq dağ meşələrindən, yüksək dağlıq ərazilərdən və Talış zonasından başqa, Azərbaycanın bütün isti və quraq düzənliklərində, dağətəyi çöllüklərində rast gəlinir. Bu gürzənin ölçüsü, quyruğu ilə birlikdə, ən çox 2–2,2 metr olur. Lakin bu ölçüdə gürzələr Azərbaycanda çox nadir hallarda müşahidə olunur. Əksər hallarda ölkəmizdə rast gəlinən gürzələr 90–100 sm ölçüsündədir.
Azərbaycanda rast gəlinən digər 5 növ gürzələr xırdaölçülü dağ gürzələridir. Bu növlər məhdud ərazilərdə yayılıb və nadir hallarda rast gəlinir.
Qalan 22 növ ilan isə müxtəlif təlxələr, suilanları və eyrenislərdir. Bu ilanlar insan həyatı üçün təhlükəsizdir və zəhərsizdir:
“Bu ilanların bəziləri, məsələn, Qızıl ilan və Kələz ilan, ilkin halda nadinc və aqressiv görünə bilər, lakin onların sancmaları insan üçün təhlükəli deyil.”
Dağ yürüşlərimizdə 2500 m -dən yüksəkliklərdə ilanlara rast gəlməmişik.
Nəticə
Sakitlik və məlumatlılıq təhlükəsizliyin əsas şərtidir. İlanlar qarşıdurmadan qaçır və adətən təhlükə hiss etmədikdə uzaqlaşırlar. Açıq hava fəaliyyətlərində düzgün davranış riskləri minimuma endirir.
