Novruz bayramı Azərbaycanın ən qədim milli bayramlarından biri olaraq baharın gəlişini, təbiətin oyanışını və yenilənməni simvolizə edir. UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs Siyahısına daxil edilən bu bayram zəngin adət-ənənələri, tonqal mərasimləri, səməni, milli şirniyyatları və bayram süfrəsi ilə seçilir. Azərbaycanda Novruzun necə qeyd olunduğunu, dörd çərşənbənin mənasını və xalqımızın qədim ənənələrini kəşf edin.
Novruz bayramı Azərbaycan xalqının ən qədim və sevimli bayramlarından biridir. Təbiətin oyanışını, qışın başa çatmasını və baharın gəlişini bildirən bu bayram əsrlər boyu qorunub saxlanılan zəngin adət-ənənələri, xalq mərasimləri və milli mətbəxi ilə seçilir. Novruz yalnız Azərbaycanın deyil, geniş coğrafiyada yaşayan bir çox xalqların ortaq mədəni irsinin mühüm hissəsidir.
Novruz sözü fars mənşəli olub "yeni gün" mənasını verir. Bayram yaz gecə-gündüz bərabərliyi ilə əlaqədardır və hər il martın 20–21-də qeyd olunur. Bu tarix astronomik yazın başlanğıcına və yeni təbiət dövrünün gəlişinə təsadüf edir. İnsanlar Novruzu köhnə ilin başa çatması, yenilənmə, bolluq, bərəkət və yeni başlanğıcların rəmzi kimi qarşılayırlar.
Novruz bayramının tarixi və qədim kökləri
Novruzun tarixi minilliklər əvvələ gedib çıxır. Onun yaranması qədim insanların təbiət hadisələrini müşahidə etməsi, fəsillərin dəyişməsi, torpağın canlanması və əkinçilik dövrünün başlanması ilə bağlı inancları ilə əlaqələndirilir.
Bayramın qədim İran və Zərdüştlük mədəniyyəti ilə də tarixi əlaqələri var. Bununla belə, Novruzun mənşəyini yalnız bir din və ya mədəniyyətlə əlaqələndirmək düzgün olmazdı. Müxtəlif xalqların tarixində və folklorunda özünəməxsus yer tutan bu bayram zaman keçdikcə fərqli ənənələrlə zənginləşərək bu günə qədər gəlib çatmışdır.
Novruzun əsas ideyası təbiətin yenilənməsi, həyatın davamlılığı, ailə birliyi, dostluq və insanlar arasında mehriban münasibətlərin möhkəmləndirilməsidir.
Novruz və UNESCO – Bəşəriyyətin ortaq mədəni irsi
Novruzun beynəlxalq miqyasda tanınması onun dünya mədəniyyəti üçün əhəmiyyətini bir daha təsdiqləyir.
30 sentyabr 2009-cu ildə Novruz Azərbaycan, Hindistan, Qırğızıstan, Pakistan, Türkiyə, İran və Özbəkistanın birgə təqdimatı əsasında UNESCO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrsinin Reprezentativ Siyahısına daxil edilmişdir.
2016-cı ildə bu çoxmillətli nominasiya daha da genişləndirilərək Əfqanıstan, İraq, Qazaxıstan, Tacikistan və Türkmənistanı da əhatə etmişdir.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatı 2010-cu ildə martın 21-ni Beynəlxalq Novruz Günü elan etmişdir. Bu qərar bayramın sülh, həmrəylik, dostluq, qarşılıqlı hörmət və mədəni müxtəliflik kimi ümumbəşəri dəyərləri təbliğ etməsindəki rolunu vurğulayır.
Beləliklə, Novruz müxtəlif xalqları bir araya gətirən, nəsildən-nəslə ötürülən və ortaq mədəni dəyərləri yaşadan mühüm bayrama çevrilmişdir.
Azərbaycanda Novruz hazırlıqları və dörd çərşənbə
Azərbaycanda Novruz bayramına hazırlıqlar bayram günündən xeyli əvvəl başlayır. Qışın son ayından etibarən insanlar evlərini təmizləyir, həyətlərini səliqəyə salır, bayram şirniyyatları hazırlayır və səməni göyərdirlər.
Novruz ərəfəsində qeyd olunan dörd çərşənbə isə bayramın ən maraqlı və qədim ənənələrindəndir. Xalq inanclarında bu çərşənbələr təbiətin dörd ünsürünün – suyun, odun, yelin və torpağın oyanmasını simvolizə edir.
Su çərşənbəsi
Su çərşənbəsi Novruzun ilk çərşənbəsidir. Su həyatın, təmizliyin və yenilənmənin rəmzi hesab olunur. Xalq inanclarına görə, bu gündə sular hərəkətə gəlir, təbiət qışın ağırlığından azad olmağa başlayır. İnsanlar səhər tezdən bulaq və çaylardan su gətirir, bir-birinin üzərinə su çiləyərək sağlamlıq və xoşbəxtlik arzulayırlar.
Od çərşənbəsi
Od çərşənbəsi istilik, işıq və həyat enerjisinin rəmzidir. Bu gündə həyətlərdə tonqallar qalanır, ailə üzvləri və qonşular tonqal ətrafına toplaşırlar. Tonqalın üzərindən tullanmaq qədim inanclara görə, insanın dərd və xəstəliklərdən təmizlənməsini, yeni ilə daha sağlam və xoşbəxt başlamasını ifadə edir.
Yel çərşənbəsi
Yel çərşənbəsi küləyin oyanması və təbiətin canlanması ilə əlaqələndirilir. Xalq inanclarına görə, isti yaz küləkləri əsərək ağacları oyadır, torpağa həyat verir və baharın gəlişini xəbər verir. Bu çərşənbə təbiətdə hərəkətin və dəyişikliklərin başlanğıcını simvolizə edir.
Torpaq çərşənbəsi
Torpaq çərşənbəsi dörd çərşənbənin sonuncusu və Novruz bayramına ən yaxın olanıdır. Bu gün torpağın oyanması, əkinçilik mövsümünün başlanması və təbiətin yenidən canlanması ilə əlaqələndirilir. İnsanlar evlərini təmizləyir, bayram süfrəsi hazırlayır, şirniyyatlar bişirir və son hazırlıqları tamamlayırlar.
Dörd çərşənbə Novruzun gəlişinə hazırlıq dövrünün mühüm hissəsidir. Hər çərşənbə özünəməxsus adətləri, inancları və mərasimləri ilə Azərbaycan folklorunda xüsusi yer tutur.
Novruzun ən maraqlı adət-ənənələri
Novruz bayramı Azərbaycanda çoxsaylı xalq adətləri və mərasimləri ilə qeyd olunur. Bu ənənələrin bir çoxu əsrlərdir qorunub saxlanılır və bu gün də ailələr, xüsusilə uşaqlar tərəfindən böyük həvəslə yaşadılır.
Tonqal qalamaq və tonqal üzərindən tullanmaq
Novruzun ən tanınmış rəmzlərindən biri tonqaldır. Xüsusilə Axır çərşənbə axşamı və bayram ərəfəsində həyətlərdə və açıq meydanlarda tonqallar qalanır. İnsanlar tonqalın üzərindən tullanaraq qədim ənənəyə uyğun olaraq dərd və çətinliklərini geridə qoyduqlarına, yeni ilə sağlamlıq və xoşbəxtliklə qədəm qoyduqlarına inanırlar.
Papaq atmaq
Uşaqların ən çox sevdiyi Novruz adətlərindən biri papaq atmaqdır. Uşaqlar qonşuların qapısına papaq qoyur və gizlənirlər. Ev sahibi papağın içinə şirniyyat, qoz-fındıq və digər bayram nemətləri qoyur. Bu adət paylaşmağın, qonaqpərvərliyin və uşaqlara sevinc bəxş etməyin gözəl nümunəsidir.
Qulaq falı
Qulaq falı Novruz ərəfəsində, xüsusilə Axır çərşənbə axşamı həyata keçirilən maraqlı xalq adətlərindəndir. İnsanlar qonşuların qapısına yaxınlaşaraq evdən gələn ilk söhbəti dinləyirlər. Eşidilən sözlərin onların niyyətləri və gələcək planları ilə bağlı işarə olduğuna inanılır.
Yumurta döyüşdürmək
Rənglənmiş yumurtalar Novruz süfrəsinin ayrılmaz hissəsidir. Uşaqlar və böyüklər yumurtaları bir-birinə vuraraq kimin yumurtasının daha möhkəm olduğunu müəyyənləşdirirlər. Bu oyun bayramın ənənəvi əyləncələrindən biri kimi bu gün də yaşadılır.
Kosa və Keçəl
Novruz şənliklərinin ən maraqlı personajlarından ikisi Kosa və Keçəldir. Onlar meydanlarda, küçələrdə və kəndlərdə yumoristik səhnəciklər nümayiş etdirir, insanları güldürür və bayram əhval-ruhiyyəsi yaradırlar. Xalq ənənəsində Kosa qışı, Keçəl isə baharı təmsil edir. Onların qarşılaşması qışla yazın mübarizəsini simvolizə edir.
Novruz xonçası və bayram süfrəsi
Novruz bayramının ən gözəl xüsusiyyətlərindən biri zəngin bayram süfrəsidir. Azərbaycan ailələrində bayram süfrəsi xüsusi diqqətlə hazırlanır və onun mərkəzində adətən səməni ilə bəzədilmiş xonça yerləşdirilir.
Xonçanın üzərinə müxtəlif milli şirniyyatlar, rənglənmiş yumurtalar, qoz, fındıq, şabalıd, meyvələr və şamlar düzülür.
Novruz süfrəsinin əsas şirniyyatları:
-
Paxlava – zənginliyi və bolluğu ilə bayram süfrəsinin əsas bəzəklərindən biridir.
-
Şəkərbura – aypara formasında hazırlanan, içərisinə qoz və ya fındıq əlavə edilən ənənəvi şirniyyatdır.
-
Qoğal – günəşi xatırladan dairəvi forması və sarı rəngi ilə Novruzun simvollarından biri hesab olunur.
-
Səməni halvası – buğda cücərtisindən hazırlanan və xüsusi zəhmət tələb edən qədim bayram nemətidir.
Xalq ənənələrində bu şirniyyatların hər birinə müxtəlif rəmzi mənalar verilir. Məsələn, qoğal günəşi, şəkərbura ayı, paxlava isə dünyanın dörd istiqamətini simvolizə edir.
Novruz süfrəsində şah plov, müxtəlif ət yeməkləri, quru meyvələr, çərəzlər və milli təamlar da xüsusi yer tutur. Süfrənin əsas simvollarından biri olan səməni isə həyatın, bolluğun və baharın gəlişinin rəmzidir.
Səməni – həyatın və baharın rəmzi
Səməni Novruz bayramının ən vacib simvollarından biridir. Bayramdan bir neçə həftə əvvəl buğda isladılır və cücərdilərək yaşıl səməni yetişdirilir. Novruz günü səməni xonçanın mərkəzinə qoyulur və lentlə bəzədilir.
Yaşıl rəngi və təzə cücərmiş buğdası ilə səməni torpağın oyanmasını, yeni həyatın başlanmasını və gələcək ilin bolluq-bərəkət içində keçməsi arzusunu ifadə edir.
Bəzi bölgələrdə səməni halvası hazırlanması da qədim ənənə kimi qorunub saxlanılır. Bu prosesdə ailə üzvləri və qonşular bir araya gələrək saatlarla davam edən hazırlıq işlərində iştirak edirlər.
Novruz bayramında qonaqpərvərlik və ailə ənənələri
Novruz Azərbaycan xalqının qonaqpərvərliyini və ailə dəyərlərini ən yaxşı nümayiş etdirən bayramlardan biridir. Bayram günlərində insanlar qohumlarını, dostlarını və qonşularını ziyarət edir, bir-birinə bayram sovqatları aparır və süfrələrini paylaşırlar.
Xüsusilə yaşlı insanların ziyarət edilməsi, küsülülərin barışması, ehtiyacı olan insanlara yardım göstərilməsi Novruzun mənəvi dəyərləri arasında mühüm yer tutur.
Bayram günlərində ailə üzvlərinin bir araya gəlməsi, birlikdə yemək yeməsi və qədim adətləri yaşatması nəsillər arasında mədəni bağların qorunmasına kömək edir.
Novruz bayramını Azərbaycanda harada qeyd etmək olar?
Novruz Azərbaycanda bütün bölgələrdə qeyd olunsa da, hər bölgənin özünəməxsus adətləri, mətbəxi və bayram ənənələri var.
Bakıda İçərişəhər və Qız Qalası ətrafında təşkil olunan bayram tədbirləri, milli musiqi, xalq oyunları, sənətkarlıq nümunələri və ənənəvi yeməklər turistlərə Azərbaycan mədəniyyətini yaxından tanımaq imkanı yaradır.
Şəki öz zəngin mətbəxi, tarixi memarlığı və şirniyyat ənənələri ilə seçilir. Novruz günlərində bu bölgəyə səfər edən qonaqlar Azərbaycanın qədim şəhər mədəniyyəti ilə tanış ola bilərlər.
Quba və Qusar bölgələrində Novruz kənd həyatı, ailə ənənələri və dağ mənzərələri ilə xüsusi atmosfer yaradır. Bölgənin kəndlərini ziyarət edərək yerli insanların bayram hazırlıqlarını, milli yeməklərini və qonaqpərvərliyini yaxından görmək mümkündür.
Şamaxı, Lahıc, Basqal və digər tarixi yaşayış məntəqələri də Azərbaycanın ənənəvi həyat tərzini və sənətkarlıq irsini kəşf etmək üçün maraqlı istiqamətlərdir.
Novruz dövründə Azərbaycana səyahət edən xarici turistlər yalnız tarixi abidələri və təbiət mənzərələrini deyil, həm də xalqın gündəlik həyatını, milli adətlərini və qonaqpərvərliyini yaxından tanımaq imkanı əldə edirlər.
Novruz – Azərbaycanın yaşayan mədəni irsi
Novruz bayramı sadəcə təqvimdə qeyd olunan bir tarix deyil. O, Azərbaycan xalqının tarixini, təbiətə münasibətini, milli mətbəxini, folklorunu və ailə dəyərlərini özündə birləşdirən böyük mədəni hadisədir.
Tonqal ətrafında toplaşmaq, səməni yetişdirmək, xonça hazırlamaq, milli şirniyyatlar bişirmək və yaxınlarla bayramlaşmaq kimi ənənələr əsrlərdir nəsildən-nəslə ötürülür.
Bu gün Novruz Azərbaycanı dünyaya tanıdan mühüm mədəni irs nümunələrindən biridir. Ölkəmizə səfər edən qonaqlar üçün bu bayram xalqımızın tarixini, ənənələrini və həyat tərzini daha yaxından tanımaq üçün gözəl fürsətdir.
Novruz baharın, yenilənmənin, dostluğun və birliyin bayramıdır. Bu bayram hər il insanlara yeni ümidlər, xoş arzular və gözəl başlanğıclar gətirir.
