Bloq
4

Yallı – Azərbaycanın Ənənəvi Milli Qrup Rəqsi

allı Azərbaycanın qədim xalq rəqslərindən biri olmaqla, milli mədəniyyətimizi, birlik və həmrəylik ruhumuzu əks etdirir. Xüsusilə Naxçıvanın Şərur bölgəsində geniş yayılmış bu ənənəvi rəqs nəsildən-nəslə ötürülərək günümüzə qədər qorunub saxlanılıb. Köçəri və Tənzərə kimi məşhur növləri ilə seçilən Yallı 2018-ci ildə UNESCO-nun Təcili Qorunmaya Ehtiyacı Olan Qeyri-Maddi Mədəni İrs Siyahısına daxil edilib.

Yallı – Azərbaycanın Ənənəvi Milli Qrup Rəqsi

Yallı Azərbaycan xalqının qədim və zəngin rəqs ənənələrindən biridir. Əsasən bir qrup insanın əl-ələ, çiyin-çiyinə və ya kiçik fasilələrlə düzülərək birlikdə ifa etdiyi bu rəqs xalqımızın həmrəyliyini, dostluğunu və birlik ruhunu təcəssüm etdirir. Yallı yalnız musiqi və rəqs deyil, həm də nəsildən-nəslə ötürülən milli mədəniyyət nümunəsi, xalqımızın tarixi yaddaşının və mənəvi dəyərlərinin bir hissəsidir.

Yallının tarixi çox qədim dövrlərə gedib çıxır. Bu rəqs ənənəsi xüsusilə Azərbaycanın Naxçıvan bölgəsində geniş yayılıb və xalq mərasimlərinin, toyların, bayramların ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Yallı ifaçılarının birlikdə hərəkət etməsi, ritmik addımları və əl-ələ tutaraq yaratdıqları rəqs düzümü kollektiv ruhu, qarşılıqlı bağlılığı və həmrəyliyi ifadə edir.

Yallı rəqsləri əsasən dairə, zəncir və ya düz xətt formasında ifa olunur. Rəqqaslar əl-ələ tutaraq musiqinin ritminə uyğun addımlar atır, eyni hərəkətləri sinxron şəkildə təkrarlayırlar. Bəzi yallı növlərində quşların və digər heyvanların hərəkətlərini təqlid edən pantomima elementlərinə, oyunlara və fiziki hərəkətlərə də rast gəlinir. Bu xüsusiyyətlər yallını sadəcə rəqs deyil, həm də xalq oyunları və mərasim ənənələri ilə bağlı zəngin folklor nümunəsinə çevirir.

Yallının musiqi müşayiəti və Yallıbaşının rolu

Yallı rəqslərinin ənənəvi musiqi müşayiətində zurna, balaban və nağara kimi milli musiqi alətləri mühüm yer tutur. Bu alətlərin yaratdığı ritmik musiqi rəqqasların hərəkətlərini istiqamətləndirir və rəqsin coşqun atmosferini formalaşdırır. Yallı dəstəsinin önündə dayanan Yallıbaşı isə rəqsin gedişinə rəhbərlik edir, hərəkətləri göstərir və qrupun vahid ritmdə hərəkət etməsini təmin edir. Bəzi ənənəvi ifalarda Yallıbaşı əlində yaylıq və ya çubuq tutaraq rəqsə xüsusi ifadə və görünüş verir.

Yallının əsas mərkəzi – Naxçıvan və Şərur bölgəsi

Azərbaycanın Naxçıvan bölgəsi yallı ənənələrinin qorunub yaşadıldığı əsas mərkəzlərdən biridir. Xüsusilə Şərur rayonu yallı rəqsləri və xalq folkloru ilə məşhurdur. Bu bölgədə formalaşan rəqs ənənələri yerli əhalinin gündəlik həyatında, toylarında, bayramlarında və müxtəlif xalq şənliklərində mühüm yer tutub. Yallı ifasında həm qadınlar, həm də kişilər iştirak edə bilirlər. Bəzi növlər mahnı xarakteri daşıyır və hər iki cins tərəfindən ifa olunur, digər növlər isə əsasən kişilərə məxsusdur.

Yallının qədim tarixi və Qobustan qayaüstü rəsmləri

Azərbaycan ərazisində rəqs ənənələrinin qədimliyini göstərən mühüm tarixi mənbələrdən biri Qobustan qayaüstü rəsmləridir. Burada aşkar edilmiş petroqliflər arasında insanların qrup halında rəqs etdiyini əks etdirən təsvirlər mövcuddur. Bu təsvirlər qədim insanların mərasimləri, ovçuluq ənənələri, musiqi və kollektiv rəqs mədəniyyəti haqqında təsəvvür yaradır. Qobustan təsvirlərini birbaşa müasir Yallı rəqsinin sübutu hesab etmək düzgün olmasa da, onlar Azərbaycan ərazisində kollektiv rəqs ənənələrinin qədim köklərini göstərən maraqlı mədəni irs nümunələridir.

Yallının növləri və onların xüsusiyyətləri

Yallı yalnız Köçəri və Tənzərə rəqslərindən ibarət deyil. Azərbaycan folklorunda Dönə yallı, Hağışda, Üçayaq yallı, Siyaqutu, Ürfanı, Qaz-qazı, Çöp-çöpü, Dördayaq və digər rəqs növləri də tanınır. Bu rəqslər ifa tərzinə, ritminə, hərəkətlərinə və quruluşuna görə bir-birindən fərqlənir.

Yallılar xoreoqrafik məzmununa görə oyun-yallıları və rəqs-yallıları kimi fərqləndirilir. Oyun-yallılarında müxtəlif süjetlər, təqlidlər və oyun elementləri üstünlük təşkil edir. Rəqs-yallıları isə daha çox qəhrəmanlıq, cəsarət, gümrahlıq və gənclik ruhunu ifadə edir. Bu müxtəliflik Yallı sənətinin nə qədər zəngin və rəngarəng folklor irsi olduğunu göstərir.

Yallının ən tanınmış növləri arasında Köçəri və Tənzərə xüsusi yer tutur. Köçəri rəqsi özünəməxsus ritmi və asta-sürətli hissələrdən ibarət ifası ilə seçilir. Tənzərə isə daha çox Şərur bölgəsinin folklor ənənələri ilə bağlıdır. Bu rəqsin ifasında qadınların ənənəvi geyimləri və qızıl bəzək əşyaları da xüsusi estetik görünüş yaradır. Tənzərə rəqsində ifaçılar kiçik addımlarla irəli və geri hərəkət edərək musiqinin ritminə uyğun kollektiv rəqs quruluşu yaradırlar.

Yallı ənənəsinin qorunması və UNESCO tərəfindən tanınması

Yallı ənənəsi uzun illər ərzində nəsildən-nəslə ötürülərək günümüzə gəlib çatıb. Lakin XX əsrin ikinci yarısından etibarən bu sənətin bəzi növləri əvvəlki sosial əhəmiyyətini və yayılma imkanlarını itirməyə başlayıb. Ənənəvi rəqslərin sadələşdirilməsi, insanların başqa bölgələrə köçməsi, əmək miqrasiyası və yallının gündəlik xalq mərasimlərində əvvəlki qədər geniş ifa olunmaması onun müxtəlifliyinin azalmasına təsir göstərib. Buna görə də bu qədim sənətin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

2018-ci il Yallı sənətinin beynəlxalq səviyyədə tanınması baxımından mühüm hadisə oldu. Həmin il noyabrın 26-dan dekabrın 1-dək Mavriki Respublikasının Port-Luis şəhərində keçirilən UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrsin Qorunması üzrə Hökumətlərarası Komitəsinin 13-cü sessiyasında “Yallı (Köçəri, Tənzərə), Naxçıvanın ənənəvi qrup rəqsləri” UNESCO-nun Təcili Qorunmaya Ehtiyacı Olan Qeyri-Maddi Mədəni İrs Siyahısına daxil edildi. Bu qərar yallı ənənəsinin qorunması, tanıdılması və gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından mühüm addım oldu.

Yallı bu gün

Bu gün Azərbaycanda yallı rəqslərinin yaşadılması və təbliği istiqamətində müxtəlif tədbirlər, folklor festivalları və mədəni proqramlar təşkil olunur. Xalq rəqs ansamblları və yerli ifaçılar bu qədim ənənəni səhnələrdə nümayiş etdirir, gənc nəslə onun hərəkətlərini və ifa xüsusiyyətlərini öyrədirlər. Bununla yanaşı, yallının yalnız səhnə tamaşası kimi deyil, xalqın gündəlik mədəni həyatında yaşayan ənənə kimi qorunması da vacibdir.

Azərbaycanın mədəniyyəti ilə tanış olmaq istəyən turistlər üçün yallı rəqsi xalqımızın birlik və həmrəylik ruhunu yaxından hiss etmək imkanı yaradır. Xüsusilə Naxçıvanın folklor ənənələri ilə tanışlıq zamanı bu rəqsin tarixi və mədəni əhəmiyyətini öyrənmək maraqlı təcrübədir. Yerli folklor tədbirlərində yallı ifalarını izləmək, ənənəvi musiqi və rəqslərlə tanış olmaq Azərbaycanın zəngin mədəni irsini daha yaxından kəşf etməyə imkan verir.

Yallı Azərbaycan xalqının qədim yaddaşını, kollektiv ruhunu və zəngin folklor irsini yaşadan dəyərli mədəni sərvətlərdən biridir. Əl-ələ verərək eyni ritmdə hərəkət edən insanların yaratdığı bu rəqs əsrlər boyu xalqımızın birliyinin, dostluğunun və həmrəyliyinin rəmzi olaraq yaşamaqda davam edir.

Paylaş
Babək Orabanlı

Babək Orabanlı

Babək İsgəndərov (Orabanlı) – Peşəkar dağçı, dağ bələdçisi və təlimçi. 15 illik təcrübəyə malikdir, 100-dən çox zirvəyə qalxıb. Azərbaycanın ən yüksək zirvəsi Bazardüzü dağına qışda solo dırmanan ilk azərbaycanlıdır. Dağçılıq və bələdçilik sahəsində müxtəlif beynəlxalq kursları bitirib.

Rəylər (0)

Rəy Bildirin

English