Xəzər dənizi sahillərindən başlayan Azərbaycanın dağ sistemləri — Böyük Qafqazın əzəmətli Baş və Yan silsilələrindən cənubdakı relikt meşəli Talış dağlarına qədər uzanan unikal təbii landşaftı əhatə edir. Ölkənin ən yüksək nöqtəsi olan Bazardüzü (4,466 m), sıldırım əhəngdaşı massivi Şahdağ (4,243 m) və dərin kanyonlar bu regionun zəngin geoloji relyefini formalaşdırır. Okean səviyyəsindən aşağıda yerləşən Xəzər sahilindən birbaşa 4000 metrlik alp buzlaqlarına yüksələn bu zolaq, Şərqi Qafqazın ən kəskin oromorfoloji təzadlarını təqdim edir. Saytımızda Xəzər hövzəsinin əsas dağ silsilələri, zirvə yüksəklikləri və tektonik xüsusiyyətləri haqqında dəqiq coğrafi məlumatlarla tanış ola bilərsiniz.
Xəzər dənizi qapalı hövzə olub dünya okean səviyyəsindən təqribən 28 metr aşağıda yerləşir. Azərbaycan ərazisində bu mənfi səviyyəli sahil xəttindən bilavasitə ucalan iki fərqli oroqrafik sistem mövcuddur: şimal-şərqdə Böyük Qafqaz silsiləsi, cənub-qərbdə isə Talış dağları. Bu iki dağ sistemi geoloji mənşəyi, tektonik quruluşu, iqlim xüsusiyyətləri və landşaft differensiasiyası baxımından kəskin şəkildə fərqlənir.
Böyük Qafqazın Xəzər Yamacları (Şimal-Şərq Sektor)
Böyük Qafqaz Alp-Himalay qırışıqlıq qurşağının tərkib hissəsi olub Xəzər dənizinə doğru pilləvari şəkildə alçalır. Quba-Qusar maili düzənliyindən başlayan relyef qısa məsafədə 4000 metrdən yüksək alp qurşağına keçir.
Oromorfoloji Quruluş və Əsas Zirvələr
Bu sektorda iki paralel silsilə relyefi müəyyən edir:
Baş Qafqaz Silsiləsi (Suayrıcı Silsilə)
Xəzər dənizindən (Abşeron yarımadasının qərb ətəklərindən) başlayaraq Qara dəniz sahillərinə (Taman yarımadasına) qədər təxminən 1,200 km məsafədə uzanır. Silsilə Azərbaycan, Rusiya və Gürcüstan ərazilərini əhatə edərək Qara və Xəzər dənizləri hövzələri, həmçinin Şimali Qafqaz ilə Cənubi Qafqaz arasında təbii oromorfoloji və iqlim sərhədini (əsas suayrıcı xətti) təşkil edir.
Əsas Zirvələr və Hündürlük: Azərbaycan ərazisində ən uca nöqtəsi olan Bazardüzü (4,466 m), eləcə də Tufandağ (4,191 m), Bazaryurd (4,126 m) və Yarıdağ (4,116 m) massivləri bu silsilənin suayrıcı xətti üzərində və ya ona bitişik qollarda yerləşir.
Geoloji Quruluş: Əsasən Alt və Orta Yura dövrünün kəsik-kəsik parçalanmış gilli şistlərindən, bərk qumdaşlarından və yerli qranit intruziyalarından təşkil olunub.
Relyef Dinamikası: Yan Silsilənin monolit əhəngdaşı platolarından fərqli olaraq, Baş Qafqaz silsiləsində şist və qumdaşı laylarının aşınması nəticəsində kəskin parçalanmış yal relyefi, moren tirələri, sirklər, dar aşırımlar və daş axınları (morenlər) üstünlük təşkil edir.
Yan Silsilə
Xəzər dənizi sahilində Beşbarmaq dağından başlayaraq Baş Qafqaz silsiləsinə paralel şəkildə şimal-qərbə doğru uzanan kuesta tipli asimmetrik əhəngdaşı massividir. Silsilənin əsas morfoloji və tektonik xüsusiyyətləri:
Struktur və Relyef:Şimal və şimal-şərq yamacları meyilli, cənub və cənub-qərb yamacları isə sıldırım qaya divarları (kuestalar) şəklində formalaşıb.
Əsas Zirvə və Platolar: Ən uca hissələri Təbaşir dövrünün qalın, massiv əhəngdaşı və dolomitlərindən təşkil olunmuş plato xarakterli nəhəng massivlərdir: Şahdağ (4,243 m) və Qızılqaya (3,726 m). Silsilə şimal-qərb istiqamətində davam edərək Şalbuzdağ (4,142 m) massivinə çatır; bu zonadan sonra relyef tədricən alçalır, monolit əhəngdaşı sıldırımları və kəskin qayalıq morfoloji formalar zəifləyərək tədricən yumşaq relyef formalarına və dağətəyi tirələrə keçir.
Geologiya və Kanyonlar: Karbonat süxurların üstünlüyü səbəbindən ərazidə karst mağaraları, dərin sirklər, şaquli çatlar geniş yayılıb.Qudialcay, Qudyalçay, Qusarçay və Vəlvələçay bu əhəngdaşı massivini eninə kəsərək dar, dərin və sıldırım kanyonlar (Təngəaltı dərəsi, Qrız dərəsi və s.) əmələ gətirir.
Başlanğıc Nöqtəsi (Beşbarmaq): Xəzər sahili yaxınlığında təcrid olunmuş qayalıq kuesta çıxıntısı kimi dəniz səviyyəsinə yaxın hündürlükdən başlayır və qərbə doğru irəlilədikcə hündürlüyü 4000 metrdən yuxarı alp qurşağına qədər yüksəlir.
Hidroqrafiya və İqlim
Çay Şəbəkəsi:Yüksək zirvələrdən qidalanan Girdimançay, Qudyalçay, Qusarçay və Vəlvələçay dərələr boyu dərin kanyonlar açaraq Xəzər dənizinə tökülür. 3500 metrdən yüksəkdə nival-buzlaq formaları, moren tirələri və sirklər (məsələn, Tufangöl sirki) yerləşir.
İqlim Xüsusiyyətləri:Hündürlük artdıqca mülayim-isti iqlimdən dağ-tundra və daimi şaxta iqliminə keçid baş verir. Xəzər üzərindən daxil olan soyuq və rütubətli hava kütlələri Yan silsilənin sıldırım divarları ilə qarşılaşaraq qəfil duman, güclü qar və kəskin temperatur enişləri formalaşdırır.
Talış Dağları (Cənub-Qərb Sektor)
Azərbaycanın cənub-şərqində, Lənkəran ovalığından dərhal sonra yüksələn Talış dağları, struktur baxımından Əlburz dağ sisteminin şimal-qərb davamını təşkil edir. Böyük Qafqazdan fərqli olaraq burada müasir buzlaşma, nival qurşaq və karst relyefi yoxdur.
Oromorfoloji Quruluş və Zirvələr
Talış dağ sistemi şimal-qərbdən cənub-şərqə doğru bir-birinə paralel uzanan üç əsas silsilədən ibarətdir:
Talış Suayrıcı Silsiləsi: İranla sərhəd boyunca uzanır və sistemin ən yüksək nöqtələrini ehtiva edir: Kömürgöy (2,492 m) və Qızyurdu (2,433 m).
Peştəsər Silsiləsi: Mərkəzi hissədə yerləşir, hündürlüyü 2200 metrə çatır.
Burovar Silsiləsi: Lənkəran ovalığına və Xəzər sahilinə ən yaxın, nisbətən alçaqdağlıq (əsasən 600–1000 m) zolaqdır.
Geologiya: Əsasən Paleogen və Neogen dövrlərinin vulkanogen-çökmə süxurlarından (andezitlər, bazaltlar, tuflar və qumdaşları) ibarətdir.
İqlim və Bitki Örtüyünün İnversiyası
Xəzər Dənizinin İqlim Təsiri:Xəzər dənizindən buxarlanan rütubətli şərq və şimal-şərq hava axınları Talış dağlarının yamaclarına çırpılaraq il ərzində 1200–1700 mm-dən çox yağıntı gətirir. Bu, Azərbaycanın ən çox yağıntı alan zonasıdır.
Hirkan Relikt Florası: Mezozoy və Erkən Kaynozoy dövrlərinin Dördüncü dövr buzlaşmasından qorunub qalmış Üçüncü dövr reliktləri üstünlük təşkil edir: Dəmirağac (Parrotia persica), şabalıdyarpaq palıd (Quercus castaneifolia), Lənkəran akasiyası və Hirkan şümşadı.
Şaquli Zonallıq İnversiyası: Tipik dağlıq ərazilərdən fərqli olaraq, Talış dağlarında hündürlük artdıqca rütubət azalır. Dağətəyi və orta dağlıq qurşaq rütubətli meşələrlə örtüldüyü halda, 1800 metrdən yuxarı yaylaqlarda quraq dağ-kserofit və dağ-çöl bitkiliyi formalaşır.
Coğrafi və Geomorfoloji Müqayisə
|
Göstərici |
Böyük Qafqaz (Xəzər Yamacı) |
Talış Dağları |
|
Mənsubiyyət |
Böyük Qafqaz qırışıqlıq sistemi |
Əlburz dağ qövsü qolu |
|
Maksimum Hündürlük |
4,466 m (Bazardüzü) |
2,492 m (Kömürgöy) |
|
Süxur Tərkibi |
Yura şistləri, Təbaşir əhəngdaşları |
Paleogen-Neogen vulkanogen süxurları |
|
Buzlaq Relyefi |
Mövcuddur (karst, sirklər, morenlər) |
Yoxdur |
|
İllik Yağıntı Paylanması |
Yüksəklik artdıqca artır |
Sahil və yamaclarda maksimal, zirvələrdə quraq |
|
Dominant Meşə Tipi |
Qafqaz fıstığı, vələs, palıd |
Relikt Hirkan meşələri (dəmirağac və s.) |
|
Yüksək Qurşaq Landşaftı |
Subalp, alp çəmənlikləri, nival-qayalıq |
Dağ-çöl, kserofit kolluqlar və yaylaqlar |
