Bazardüzü zirvəsinə marşrut Yatux çayı boyunca başlayır və Yatux çayının Bazardüzü Şərq qolu istiqamətində davam edir. Marşrut Zəfər aşırımına yüksəldikdən sonra Dağıstan sərhədi boyunca uzanan suayrıcı silsilə ilə Bazardüzü zirvəsinə doğru davam edir. 4466 metr yüksəklikdə yerləşən Bazardüzü Azərbaycanın ən yüksək zirvəsi və Böyük Qafqazın əsas zirvələrindən biridir. Bazardüzü yürüşü yüksək dağlıq relyef, möhtəşəm Qafqaz mənzərələri və fiziki hazırlıq tələb edən alp marşrutu ilə seçilir.
Yüksək dağlıq Quruş kəndində bir dəfə də olsa addımlayan hər kəs Usuxçay vadisini çevrələyən silsilələrin əzəmətini ömürlük xatırlayır. Bu panoramın mərkəzində isə Azərbaycanın və Dağıstanın ən uca nöqtəsi olan Bazardüzü dağı (4466 m) dayanır. Ondan cəmi 4,5 km cənub-qərbdə isə bölgənin ən cənub nöqtələrindən sayılan Raqdan dağı (4020 m) ucalır.
Bazardüzü Massivinin Oroqrafiyası və Relyefi
Bazardüzü təcrid olunmuş nəhəng çoxzirvəli massivdir. 9,8 km uzunluğundakı bu dağ qövsü Şərqi Vaxçaq aşırımından (3550 m) başlayaraq Quruş aşırımınadək (3146 m) uzanır.
Təbii sərhədləri: Qərbdən Vaxçaqçay və Qaraçay dərələri, cənubdan Yatuxdərə vadisi, şərqdən Şahnabad çayı, şimal və şimal-şərqdən isə Çexıçay və Səldi dərələri ilə əhatə olunub.
Qolları və silsilələri:Massiv üç baş və bir neçə köməkçi zirvəyə malikdir. Baş zirvədən Çexıçay vadisinə doğru uzanan ən iri qol — Şimal qolu Səldi və Vaxçaqçay hövzələrini ayırır.
Buzayırıcı xətt:İki kilometrlik Şimal kontrforsu məşhur Murkar və Tixitsar buzlaqları arasında təbii sərhəd rolunu oynayır.
Buzlaqlar və Su Ehtiyatları
Bazardüzü massivi Şərqi Qafqazda müstəqil buzlaşma ocağı təşkil edir. Burada yerləşən 6 buzlağın ümumi sahəsi 3,25 km² təşkil edir.
|
Buzlaq |
Yerləşdiyi Yamac |
Uzunluğu |
Xarakteristikası |
|
Murkar |
Şimal yamacı |
2,7 km |
Massivin ən iri buzlağı |
|
Tixitsar |
Şimal yamacı |
2,0 km |
İkinci ən böyük vadivari buzlaq |
|
Bazardüzü |
Zirvə yalı |
700 m |
Yastı zirvə qübbəsini örtən buz papağı |
|
Cənubi Bazardüzü |
Cənub yamacı |
600 m |
Kar tipli sirk buzlağı |
|
Yatux |
Cənub yamacı |
— |
Yatuxdərənin mənbəyindəki kiçik buzlaq |
|
Zirvəaltı buzlağı |
Zirvənin altı (4000 m) |
— |
Deqradasiyaya uğrayan qalıq buzlaq |
Buzlaqların əriməsi nəticəsində massivdən süzülən sular Şahnabad çayı ilə birləşərək Azərbaycanın ən bol sulu dağ çaylarından olan Qusarçayı qidalandırır. Şimal yamaclarından isə Vaxçaqçay (6 km) və Səldi (10 km) çayları başlanğıcını götürür.
Təbiət və İqlim Şəraiti
Sərt yüksəkdağlıq relyef səbəbindən massivin yuxarı hissəsi demək olar ki, bitki örtüyündən məhrumdur; alp çəmənliklərinə yalnız Çexıçay və Şahnabadın dərin vadilərində rast gəlinir. Qayalıq yal və sıldırımlarda Dağıstan dağ keçiləri (turlar) məskən salıb.
-
Qış ayları az qarlı keçsə də, yanvar ayında belə yamaclar güclü küləklər səbəbindən çılpaq qala bilir.
-
Yaz və payız aylarında saatlarla davam edən qasırğalı küləklər xarakterikdir.
-
Sərt qış mövsümlərində ətraf vadilərdə qar örtüyünün qalınlığı 40 sm-ə çatır.
Tədqiqat Tarixi və İlk Fəthlər
1849 – S.T. Aleksandrovun qış şücaəti: Dağın ilk qeydə alınmış fəthi 1849-cu ilin mayında 25 yaşlı rus topoqrafı Sergey Aleksandrova məxsusdur. O, yerli xalqların "Kiçendağ" (Qorxu dağı) adlandırdığı bu zirvəyə həmin il 4 dəfə qalxmış, iyul ayında 18 gün boyunca zirvədə çadırda qalaraq geodeziya müşahidələri aparmışdır. Onun oktyabr ayındakı yürüşü dünya dağçılıq tarixinə yüksək dağlıqda ilk qış fəthi kimi düşmüşdür.
1890 – İngilislərin ekspedisiyası: London Alpinizm Klubunun üzvləri Yeld və Beyker Yatuxdərə çökəkliyi istiqamətindən zirvəyə qalxaraq oraya ayaq basan ilk əcnəbilər olmuşlar.
1892 – A.V. Pastuxovun topoqrafik təsviri: Tanınmış hərbi topoqraf və alpinist Andrey Pastuxov Quruş aşırımını keçərək massivin dəqiq topoqrafik təsvirini hazırlamışdır.
1902 – Morits Deçi: Macar coğrafiyaşünas və səyyah Morits Deçi zirvəyə qalxaraq Cənubi Dağıstan və Şimali Azərbaycan dağlarının dəqiq konturlarını Avropa xəritələrinə daxil etmişdir.
1935 – İlk yerli alpinizm məktəbi:Q. Elançik və A. Hacıyevin rəhbərliyi ilə yerli dağçılar ilk dəfə Bazardüzünün buz qübbəsini fəth etmiş və bu hadisə bölgədə mütəşəkkil alpinizmin əsasını qoymuşdur.
Alpinist Marşrutları
|
№ |
Marşrutun Xətti və İstiqaməti |
Çətinlik Dərəcəsi |
İlk Keçid Tarixi və Müəllif |
Xarakteristikası |
|
1 |
Quruş aşırımından şərq silsiləsi boyu |
1B |
1849-cu il, S.T. Aleksandrov |
Ən klassik və texniki cəhətdən ən sadə normativ yol. |
|
2 |
Vaxçaq aşırımının yəhərindən qərb yalı boyu |
2A |
1946-cı il, S. Hacıyev |
Massivin qərb tirəsi üzrə klassik silsilə dırmanışı. |
|
3 |
Şərq yalının şimal yamacı boyu |
2B |
1988-ci il, V. Velikanov və qrupu |
Şimal ekspozisiyasından şərq qabırğasına çıxan qar-buz xətti. |
|
4 |
Şimal kontrforsu boyu |
4A |
1984-cü il, Y. Paşuk |
Murkar və Tixitsar buzlaqlarını ayıran kəskin qayalıq kontrfors. |
|
5 |
Şimal yamacının sağ kontrforsu boyu |
4A |
1985-ci il, A. Smotrov |
Sərt divar və qar-buz texnikası tələb edən şimal dırmanışı. |
|
6 |
Şimal qabırğasının şərq kuluarı boyu |
4A |
1985-ci il, Y. Paşuk |
Dik buz-qar kuluarından keçən texniki cəhətdən mürəkkəb marşrut. |
|
7 |
Şimal qabırğasının şərq kontrforsu boyu |
4A |
1985-ci il, A. Smotrov |
Şimal divarının ən sərt qayalıq-buz relyeflərindən biri. |
|
8 |
Cənub yamacından sirk/buzlaq marşrutu(və ya Q. Elançik – A. Hacıyev xətti) |
1B / 2A |
1935-ci il (Dağıstan alpinizminin başlanğıcı) / 1890 (Yeld və Beyker, Yatuxdərə) |
Yatuxdərə vadisindən cənub sirki və buz qübbəsinə çıxan yol. |
|
9 |
Cənub yamacından yatıq dərə marşrutu |
1B |
Yatux çayla davam edib Olimp zirvəsini keçməklə bazardüzünə gedən sırt |
|
|
10 |
Cənub yamacından yatıq dərə marşrutu |
1B |
Yatux çayı ilə davam edib, Yatux çayının Bazardüzü qoluna keçərək, zikzaqlarla yüksələn sırtla davam edilir. |
|
|
11 |
Cənub yamacından yatıq dərə marşrutu |
1B |
Yatux çayı ilə davam edib, Yaıux çayının Bazardüzü qoluna davam edib Şərq və Qərb sırtının mərkəzindəki sırtla davam edir. |
|
|
12 |
Bazardüzünün Şərq qolu marşrutu |
1 B |
Yatux çayı ilə davam edib, Yatux çayının Bazardüzü Şərq qoluna keçərək Zəfər aşırımına çıxılır və Dağıstan sərhədi boyunca zirvəyə doğru uzanan suayrıcı ilə davam edilir. |
.
