Bazardüzü dağının ətəklərində Azərbaycanın zəngin dağ florasına aid müxtəlif bitkilərə rast gəlmək mümkündür. Baza düşərgəsinə aparan cığırlarda yürüş zamanı dağ çiçəkləri, alp bitkiləri və yüksək dağlıq ərazilərə uyğunlaşmış nadir flora növlərini müşahidə etmək olar. Bazardüzü dağ bitkiləri təbiət və yürüş həvəskarları üçün bu ərazini daha maraqlı edən xüsusiyyətlərdəndir. Bazardüzü yürüşü zamanı dağın təbiətini və unikal florasını yaxından kəşf edə bilərsiniz.
Azərbaycanın ən yüksək zirvəsi olan Bazardüzü dağı — 4466 m Böyük Qafqazın Baş Suayrıcı silsiləsində, Azərbaycan–Rusiya sərhədində, Qusar rayonu ərazisində yerləşir.
Bu möhtəşəm zirvəyə aparan yol yalnız yüksəklik və fiziki sınaq deyil. Baza düşərgəsinə doğru uzanan cığırlar daşlı, çınqıllı, bəzi yerlərdə isə sürüşkən və çətin keçilən yamaclardan keçir. Ətrafda qayalıqlar, dərin dərələr, töküntülər və yüksək dağ çəmənlikləri bir-birini əvəz edir.
Yüksəklik artdıqca təbiət daha sərt olur. Güclü küləklər, aşağı temperatur, kəskin hava dəyişiklikləri, qısa vegetasiya dövrü və torpağın azlığı burada bitkilərin həyatını çətinləşdirir.
Lakin bu sərt şəraitdə belə dağlar həyatla doludur.
Cığır boyunca daşların arasında, qayaların çatlarında, çınqıllı yamaclarda və dağ çəmənliklərində müxtəlif bitkilər gözə çarpır. Bəziləri rəngarəng çiçəkləri ilə diqqəti cəlb edir, bəziləri tikanları ilə qorunur, bəziləri isə o qədər kiçikdir ki, onları görmək üçün diqqətlə baxmaq lazımdır.
Bu bitkilər sadəcə dağ mənzərəsinin gözəlliyini tamamlayan elementlər deyil. Onların hər biri yaşadığı sərt mühitə uyğunlaşmanın özünəməxsus nümunəsidir. Bəziləri küləkdən qorunmaq üçün yerə yaxın və alçaqboylu böyüyür, bəziləri soyuqdan qorunmaq üçün tüklü və ya ətli yarpaqlara malikdir, bəziləri isə demək olar ki, torpaqsız, yalnız daşların arasında yaşaya bilir.
Bazardüzüyə gedən yol boyunca çoxsaylı bitkilər arasında diqqəti cəlb edən müxtəlif növlərə rast gəlmək mümkündür. Onların hər biri dağ təbiətinin kiçik, lakin maraqlı bir hissəsidir.
İndi isə bu cığırlar boyunca gözə çarpan bitkilərlə daha yaxından tanış olaq — onların harada yayıldığını, hansı şəraitdə böyüdüyünü, yüksək dağlara necə uyğunlaşdığını və hansı maraqlı xüsusiyyətlərə malik olduğunu birlikdə öyrənək.
Bəzən zirvəyə gedən yolun ən maraqlı kəşfləri uzaqdakı zirvələrdə deyil, ayaqlarımızın altındakı canlı dünyada gizlənir.
1. Altay qaymaqçiçəyi — Ranunculus altaicus
Altay qaymaqçiçəyi (Ranunculus altaicus) Bazardüzü dağının ətəklərində və yüksək dağlıq ərazilərdə rast gəlinən diqqətçəkən bitkilərdən biridir. Bu növ əsasən dağlıq Avrasiya ərazisində yayılır və daşlı yamaclar, çınqıllı sahələr və dağ çəmənlikləri kimi sərt təbii mühitlərdə böyüyür.
Bitkinin ən diqqətçəkən xüsusiyyəti parlaq sarı rəngli çiçəkləri və parçalanmış yarpaqlarıdır. Çiçəklərinin sarı rəngi xüsusilə günəşli havalarda dağ mənzərəsində aydın şəkildə seçilir. Bu çiçəklər müxtəlif tozlandırıcı həşəratları cəlb edərək dağ ekosistemində mühüm rol oynayır.
Altay qaymaqçiçəyi təbiətdə mövcud olan bir çox yabanı bitki kimi ehtiyatla müşahidə edilməlidir. Bitkinin tərkibində dərini qıcıqlandıra bilən maddələr olduğuna görə ona toxunmaqdan və yabanı halda istifadə etməkdən çəkinmək lazımdır.
2. Barmaqlı qovqaç — Pseudovesicaria digitata
Barmaqlı qovqaç (Pseudovesicaria digitata) Böyük Qafqazın yüksək dağlıq ərazilərində, o cümlədən Azərbaycanın dağlıq bölgələrində rast gəlinən nadir bitkilərdən biridir. Bu bitki əsasən daşlı və şistli töküntülərdə, alp və subnival qurşaqlarda yayılır. Sərt iqlim şəraitinə baxmayaraq, qayalı və demək olar ki, torpaqsız ərazilərdə yaşamağa uyğunlaşıb.
Barmaqlı qovqaçın ən xarakterik xüsusiyyətlərindən biri ətli, boz-yaşıl yarpaqlarıdır. Bu yarpaqlar bitkinin yüksək dağlarda dəyişkən temperatur, güclü külək və məhdud su şəraitinə uyğunlaşmasına kömək edir. Daşların arasında böyüməsi onun sərt yüksək dağ mühitində yaşama qabiliyyətini göstərən maraqlı xüsusiyyətlərdəndir.
Bu növ yalnız görünüşü və yüksək dağ şəraitinə uyğunlaşması ilə deyil, həm də nadirliyi ilə diqqət çəkir. Barmaqlı qovqaç Azərbaycanın Qırmızı Kitabına daxil edilmiş mühafizə olunan bitkilərdən biridir. Buna görə də təbiətdə bu bitkiyə rast gəldikdə onu qoparmamaq, zədələməmək və təbii mühitində qorumaq vacibdir.
Bazardüzü dağının ətəkləri və ona aparan yüksək dağ cığırları bu cür nadir bitkilərin yaşadığı xüsusi ekosistemlərdən biridir.
3. Baldırgan — Heracleum sphondylium
Baldırgan (Heracleum sphondylium) Avropa və Qərbi Asiyanın müxtəlif ərazilərində yayılan iri ölçülü ot bitkilərindən biridir. Bu bitki əsasən çəmənliklərdə, nəm yamaclarda və hündür otların arasında böyüyür. Bazardüzü dağının ətəklərində və dağlıq ərazilərin uyğun sahələrində də bu bitkiyə rast gəlmək mümkündür.
Baldırgan iri, dərin parçalanmış yarpaqları və ağ rəngli, çətirşəkilli çiçəkləri ilə asanlıqla seçilir. Xüsusilə çiçəkləmə dövründə bitkinin böyük çiçək qrupları ətrafdakı digər bitkilər arasında diqqəti cəlb edir. Çiçəkləri müxtəlif həşəratlar üçün qida mənbəyi olduğundan dağ ekosistemində müəyyən rol oynayır.
Bununla yanaşı, baldırgana toxunarkən ehtiyatlı olmaq lazımdır. Bitkinin şirəsi dəriyə düşdükdə və dəri günəş işığına məruz qaldıqda bəzi insanlarda qıcıqlanma və dəri reaksiyalarına səbəb ola bilər. Buna görə də təbiətdə bu bitkiyə rast gəldikdə ona toxunmamaq və xüsusilə şirəsinin dəriyə dəyməsindən çəkinmək məsləhətdir.
4. Bodiak / tikanlı qanqal — Cirsium sp.
Bodiak, başqa adı ilə tikanlı qanqal (Cirsium sp.), Avropa, Asiya və Qafqazın müxtəlif ərazilərində yayılan bitki cinslərindən biridir. Bazardüzü dağının ətəklərində və yüksək dağlıq ərazilərdə dağ çəmənlikləri, otlaqlar, daşlı yamaclar və töküntülər kimi müxtəlif mühitlərdə bu bitkilərə rast gəlmək mümkündür.
Tikanlı qanqalın ən xarakterik xüsusiyyəti yarpaqlarının kənarlarında yerləşən iti tikanlardır. Bu tikanlar bitkini ot yeyən heyvanlardan qoruyan təbii müdafiə vasitələrindən biridir. Dağ cığırları boyunca digər ot bitkiləri arasında tikanlı yarpaqları sayəsində asanlıqla seçilir.
Bitkinin çiçəkləri isə dağ ekosistemində mühüm rol oynayır. Xüsusilə çiçəkləmə dövründə arılar və digər tozlandırıcı həşəratlar qanqalın çiçəklərinə cəlb olunur və onun nektarından faydalanırlar. Beləliklə, zahirən sadə və tikanlı görünən bu bitki yüksək dağ ekosistemində canlılar arasında qarşılıqlı əlaqənin bir hissəsini təşkil edir.
Bodiaka yaxınlaşarkən ehtiyatlı olmaq lazımdır, çünki iti tikanları dərini zədələyə bilər. Təbiətdə bu bitkiləri qoparmadan və zədələmədən müşahidə etmək həm təhlükəsizlik, həm də dağ florasının qorunması baxımından daha doğrudur.
5. Minuartsiya — Minuartia sp.
Minuartsiya (Minuartia sp.) Avrasiyanın dağlıq ərazilərində və Qafqazda geniş yayılmış xırda ölçülü bitkilərdən biridir. Bazardüzü dağının ətəklərində və yüksək dağlıq ərazilərdə qayalıqlar, daşlı yamaclar və torpağın çox az olduğu sahələr onun üçün əlverişli yaşayış mühitidir.
Bu bitki nazik gövdələri və xırda, ağ rəngli çiçəkləri ilə seçilir. Kiçik ölçüsünə görə ilk baxışda qayaların və daşların arasında nəzərdən qaça bilər. Lakin diqqətlə baxdıqda daşlı ərazilərin arasında incə gövdələri və zərif çiçəkləri ilə özünü göstərir.
Minuartsiya yüksək dağların sərt şəraitinə uyğunlaşmış maraqlı bitkilərdən biridir. Torpağın az olduğu, küləyin güclü əsdiyi və temperaturun tez-tez dəyişdiyi ərazilərdə belə böyüyə bilir. Demək olar ki, daşların arasında yaşaması onun yüksək dağ mühitinə uyğunlaşmasının ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biridir.
Bazardüzü dağının cığırları boyunca rast gəlinən bu xırda bitki bizə göstərir ki, dağlarda həyat üçün geniş torpaq sahəsi və əlverişli iqlim həmişə vacib deyil. Bəzən kiçik bir qaya yarığı və bir neçə ovuc torpaq belə bir bitkinin yaşaması üçün kifayət edir.
6. Unutma məni — Myosotis sp.
Unutma məni (Myosotis sp.) Avropa, Asiya və Qafqazın müxtəlif bölgələrində yayılan zərif çiçəkli bitkilərdən biridir. Bazardüzü dağının ətəklərində və yüksək dağlıq ərazilərdə dağ çəmənliklərində, daşlı və nəm sahələrdə bu bitkinin müxtəlif növlərinə rast gəlmək mümkündür.
Unutma məninin ən diqqətçəkən xüsusiyyəti zərif göy rəngli çiçəkləridir. Çiçəklərin mərkəzində yerləşən sarı hissə göy ləçəklərlə gözəl kontrast yaradır və bitkinin görünüşünü daha da fərqləndirir.
Dağlıq ərazilərdə bu kiçik və zərif çiçəklər xüsusilə diqqət çəkir. Boz qayaların, daşlı yamacların və yaşıl dağ çəmənliklərinin fonunda göy çiçəklər mənzərəyə xüsusi rəng qatır.
Ölçüsünün kiçik olmasına baxmayaraq, unutma məni Bazardüzü cığırlarında təbiətin incə gözəlliyini göstərən bitkilərdən biridir. Yüksək dağların sərt və qayalı mənzərəsi arasında belə zərif çiçəklərin böyüməsi bu ərazilərin bitki müxtəlifliyini daha aydın göstərir.
7. Dərman itdili — Cynoglossum officinale
Dərman itdili (Cynoglossum officinale) Avropa və Asiyanın müxtəlif bölgələrində yayılan bitkilərdən biridir. Bazardüzü dağının ətəklərində və dağlıq ərazilərdə quru açıq sahələrdə, daşlı yamaclarda və günəşli ərazilərdə bu bitkiyə rast gəlmək mümkündür.
Bitkinin yarpaqları bozumtul rəngli xırda tüklərlə örtülüdür. Qırmızı-bənövşəyi rəngli çiçəkləri isə xüsusilə çiçəkləmə dövründə onu digər bitkilərdən fərqləndirir. Bitkinin ümumi görünüşü yüksək dağlıq ərazilərdəki quru və daşlı mühitə yaxşı uyğunlaşdığını göstərir.
Dərman itdilinin diqqət çəkən xüsusiyyətlərindən biri adının mənşəyidir. Bitkinin kökü tünd rəngli olduğuna görə müxtəlif dillərdə onun adı kökünün rəngi və formasına bağlı şəkildə formalaşıb.
Bununla yanaşı, bu bitki ilə ehtiyatlı davranmaq lazımdır. Tərkibində zəhərli maddələr olduğundan daxilə qəbul edilməsi təhlükəlidir. Təbiətdə rast gəlindikdə bitkini toplamaq və istifadə etmək əvəzinə, onu yalnız təbii mühitində müşahidə etmək daha doğrudur.
8. Astragal / Gəvən — Astragalus / Oxytropis
Astragal və ya gəvən kimi tanınan Astragalus və Oxytropis cinslərinə aid bitkilər Avrasiyanın dağlıq ərazilərində, o cümlədən Qafqazda geniş yayılmışdır. Bazardüzü dağının ətəklərində və yüksək dağlıq ərazilərdə quru daşlı yamaclarda, töküntülərdə və alp çəmənliklərində bu bitkilərin müxtəlif növlərinə rast gəlmək mümkündür.
Gəvənlərin görünüşü növdən-növə dəyişsə də, onların bir çoxu xırda yarpaqları və çəhrayı-bənövşəyi rəngli çiçəkləri ilə seçilir. Daşlı və quraq yamaclarda alçaqboylu formada böyümələri onları güclü külək və sərt dağ şəraitinə uyğunlaşdırır.
Bu bitkilər Qafqaz florasında xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə Astragalus və Oxytropis cinsləri regionda çoxsaylı növlərlə təmsil olunur və Qafqazın zəngin bitki müxtəlifliyinin mühüm hissəsini təşkil edir.
Bazardüzü ətrafındakı daşlı yamaclar və alp çəmənlikləri bu maraqlı bitkiləri müşahidə etmək üçün əlverişli təbii mühit yaradır. Cığır boyunca kiçik və sadə görünən gəvənlər əslində yüksək dağ ekosisteminin zənginliyini göstərən mühüm bitkilərdən biridir.
9. Pişiknanəsi — Nepeta sp.
Pişiknanəsi (Nepeta sp.) Avropa, Asiya və Qafqazın müxtəlif bölgələrində yayılan ətirli bitkilərdən biridir. Bazardüzü dağının ətəklərində günəşli daşlı yamaclarda və quru dağ çəmənliklərində bu bitkinin müxtəlif növlərinə rast gəlmək mümkündür.
Pişiknanəsinin ən diqqətçəkən xüsusiyyəti ətirli yarpaqları və bənövşəyi rəngli çiçəkləridir. Dağ çəmənliklərinin yaşıl fonunda bənövşəyi çiçəkləri asanlıqla seçilir və bitkiyə özünəməxsus görünüş verir.
Bitkinin xarakterik ətri yarpaqlarında və digər hissələrində olan efir yağları ilə əlaqədardır. Bu ətir xüsusilə yarpaqlar əzildikdə daha aydın hiss olunur.
Bazardüzü cığırları boyunca pişiknanəsinə rast gəlmək dağ florasının yalnız rəngarəng deyil, həm də ətir baxımından zəngin olduğunu göstərir. Günəşli və quru yamaclarda böyüyən bu bitki yüksək dağ təbiətinin maraqlı nümayəndələrindən biridir.
10. Sürünən kəklikotu — Thymus serpyllum
Sürünən kəklikotu (Thymus serpyllum) Avropa və Asiyanın müxtəlif bölgələrində yayılan, quru və günəşli dağlıq ərazilərə yaxşı uyğunlaşmış bitkilərdən biridir. Bazardüzü dağının ətəklərində quru, daşlı yamaclarda və dağ çəmənliklərində bu bitkiyə rast gəlmək mümkündür.
Sürünən kəklikotu yerə sərilən gövdələri, xırda yarpaqları və çəhrayı-bənövşəyi rəngli çiçəkləri ilə seçilir. Xüsusilə çiçəkləmə dövründə daşlı yamacların arasında rəngli və sıx bitki örtüyü formalaşdırır.
Bitkinin sürünən böyümə forması yüksək dağ şəraitində mühüm üstünlük yaradır. Yerə yaxın böyüməsi onu güclü küləklərin təsirindən qismən qoruyur və sərt hava şəraitinə uyğunlaşmasına kömək edir. Bu xüsusiyyət sürünən kəklikotunun daşlı və açıq dağ yamaclarında yaşamasını asanlaşdırır.
Bazardüzü cığırları boyunca daşların arasında yayılan sürünən kəklikotu dağ florasının davamlılığını və təbiətin sərt şəraitə uyğunlaşma qabiliyyətini göstərən gözəl nümunələrdən biridir. Onun kiçik ölçüsünə baxmayaraq, dağ mənzərəsində həm görünüşü, həm də təbii yayılması ilə diqqət çəkir.
11. Fırça ilanbaşı — Dracocephalum botryoides
Fırça ilanbaşı (Dracocephalum botryoides) Qafqazın, o cümlədən Azərbaycanın yüksək dağlıq ərazilərində rast gəlinən maraqlı bitkilərdən biridir. Bu bitki əsasən daşlı yamaclarda, qayalı töküntülərdə və alp qurşağında yayılır. Təxminən 2200–3500 metr yüksəkliklərdə rast gəlinməsi onun sərt yüksək dağ şəraitinə yaxşı uyğunlaşdığını göstərir.
Fırça ilanbaşının tüklü gövdəsi və bənövşəyi rəngli çiçəkləri onun əsas xarakterik xüsusiyyətlərindəndir. Daşlı və boz yamacların fonunda bənövşəyi çiçəkləri xüsusilə diqqət çəkir. Tüklü quruluşu isə yüksək dağlarda temperatur dəyişiklikləri və digər əlverişsiz təbii şəraitə uyğunlaşmasında rol oynaya bilər.
Bu bitki yüksək dağ florasının nadir və diqqətəlayiq nümayəndələrindən biridir. Buna görə də təbiətdə Fırça ilanbaşına rast gəldikdə onu qoparmamaq və təbii mühitinə zərər verməmək vacibdir. Dağ bitkilərinin qorunması həmin ərazilərin unikal ekosisteminin gələcək nəsillər üçün saxlanılmasına kömək edir.
12. Zəngçiçəyi — Campanula sp.
Zəngçiçəyi (Campanula sp.) Avropa, Asiya və Qafqazın dağlıq ərazilərində geniş yayılmış çiçəkli bitkilərdən biridir. Bazardüzü dağının ətəklərində və yüksək dağlıq ərazilərdə alp çəmənliklərində, daşlı yamaclarda və qaya yarıqlarında bu bitkinin müxtəlif növlərinə rast gəlmək mümkündür.
Zəngçiçəyinin ən diqqətçəkən xüsusiyyəti bənövşəyi və zəng formasında olan çiçəkləridir. Daşlı yamacların və yaşıl alp çəmənliklərinin fonunda bu zərif çiçəklər xüsusilə gözəl görünür. Bitkinin qaya yarıqlarında belə böyüməsi onun müxtəlif dağ şəraitinə uyğunlaşa bildiyini göstərir.
Campanula cinsi Qafqaz florasında zəngin növ müxtəlifliyi ilə seçilir. Regionun müxtəlif yüksəkliklərində və fərqli yaşayış mühitlərində bu cinsə aid çoxsaylı növlərə rast gəlmək mümkündür.
Bazardüzü cığırları boyunca zəngçiçəklərinə rast gəlmək yüksək dağ təbiətinin rəngarəngliyini daha aydın göstərir. Qayaların arasında açan bənövşəyi çiçəkləri ilə bu bitki sərt dağ mənzərəsinə zərif və canlı bir görünüş bəxş edir.
13. Gözəl Vaviloviya — Vavilovia formosa
Gözəl Vaviloviya (Vavilovia formosa) Qafqazın və Ön Asiyanın yüksək dağlıq ərazilərində rast gəlinən nadir və maraqlı çoxillik bitkilərdən biridir. Bu bitki əsasən daşlı və çınqıllı yamaclarda, sərt iqlim şəraitinə malik yüksək dağlıq ərazilərdə böyüyür.
Gözəl Vaviloviyanın çəhrayı-bənövşəyi rəngli çiçəkləri onu digər dağ bitkilərindən fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdəndir. Daşlı yamacların boz fonunda bu zərif çiçəklər xüsusilə diqqət çəkir. Çoxillik olması isə onun əlverişsiz yüksək dağ şəraitində uzun müddət yaşamasına imkan verir.
Bu bitkinin ən maraqlı xüsusiyyətlərindən biri Vavilovia cinsinin yeganə növü olmasıdır. Bu baxımdan Gözəl Vaviloviya Qafqazın qədim və özünəməxsus yüksək dağ florasının maraqlı nümayəndələrindən hesab olunur.
Nadirliyi səbəbindən Gözəl Vaviloviyanın təbii mühitdə qorunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Təbiətdə bu bitkiyə rast gəldikdə onu qoparmamaq və yaşayış mühitinə zərər verməmək vacibdir.
Bazardüzü dağının yüksəkliyə doğru uzanan daşlı və çınqıllı yamacları belə nadir bitkilərin yaşadığı xüsusi təbii mühitlərdəndir. Gözəl Vaviloviya isə bu sərt dağ şəraitində həyatın nə qədər zəngin və müxtəlif ola biləcəyini göstərən ən maraqlı nümunələrdən biridir.
14. Mahmızlalə — Corydalis sp.
Mahmızlalə (Corydalis sp.) Avropa, Asiya və Qafqazın müxtəlif bölgələrində yayılan çiçəkli bitkilərdən biridir. Bazardüzü dağının ətəklərində və yüksək dağlıq ərazilərdə daşlı yamaclarda, dağ çəmənliklərində və qayalar arasındakı boşluqlarda bu cinsə aid müxtəlif növlərə rast gəlmək mümkündür.
Mahmızlalə parçalanmış boz-yaşıl yarpaqları və boruşəkilli çiçəkləri ilə seçilir. Çiçəklərinin forması və rəngi növdən asılı olaraq dəyişə bilər. Daşlı yamaclar və qayalı ərazilər arasında böyüməsi onun müxtəlif dağ şəraitinə uyğunlaşma qabiliyyətini göstərir.
Corydalis cinsinin bəzi növlərində bioloji aktiv alkaloidlər mövcuddur. Buna görə də təbiətdə rast gəlinən bu bitkilərdən özbaşına dərman məqsədilə istifadə etmək olmaz. Dağ florasını müşahidə edərkən bitkilərə toxunmamaq və onları təbii mühitində qorumaq ən doğru yanaşmadır.
15. Turnefor qundeliyası — Çəngər / Kəngər — Gundelia tournefortii
Turnefor qundeliyası (Gundelia tournefortii), Azərbaycanda çəngər və ya kəngər kimi tanınan, Qafqaz və Ön Asiyanın quru ərazilərində yayılan bitkilərdən biridir. Bazardüzü dağının ətəklərində quru, daşlı yamaclarda və çınqıllı torpaqlarda bu bitkiyə rast gəlmək mümkündür.
Qundeliyanın ən diqqətçəkən xüsusiyyəti sərt və çox tikanlı yarpaqlarıdır. Bu tikanlı quruluş bitkinin quraq və sərt mühitdə yaşamasına uyğunlaşmasının bir hissəsidir. Daşlı yamacların fonunda özünəməxsus görünüşü ilə digər bitkilərdən asanlıqla seçilir.
Bitkinin tikanları kifayət qədər iti olduğundan ona toxunarkən ehtiyatlı olmaq lazımdır. Təbiətdə bu bitkiyə rast gəldikdə onu qoparmadan və zədələmədən müşahidə etmək daha məqsədəuyğundur.
Turnefor qundeliyası quru və daşlı ərazilərin xarakterik bitkilərindən biri hesab olunur.
16. Ağ dalamaz gicitkəni — Lamium album
Ağ dalamaz gicitkəni (Lamium album) Avropa və Asiyanın müxtəlif bölgələrində yayılan çoxillik ot bitkilərindən biridir. Bazardüzü dağının ətəklərində və dağlıq ərazilərdə çəmənliklərdə, yamaclarda və meşə kənarlarında bu bitkiyə rast gəlmək mümkündür.
İlk baxışdan adi gicitkənə çox bənzəyir. Lakin Lamium album əsl gicitkəndən fərqli olaraq yarpaqlarında yandırıcı tüklərə malik deyil və ona toxunduqda gicitkən kimi dəridə yanma hissi yaratmır. Bitkinin ağ rəngli çiçəkləri də onu əsl gicitkəndən fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdəndir.
Məhz bu xüsusiyyətinə görə ağ dalamaz gicitkəni xalq arasında “kar gicitkəni” kimi də tanınır. Görünüşündəki oxşarlığa baxmayaraq, onu əsl gicitkənlə qarışdırmamaq lazımdır.
Bazardüzü ətrafındakı çəmənliklərdə və yamaclarda rast gəlinən ağ dalamaz gicitkəni dağ florasının maraqlı nümayəndələrindən biridir. Onun gicitkənə bənzər görünüşü, lakin yandırıcı tüklərinin olmaması təbiətdə bitkiləri diqqətlə müşahidə etməyin nə qədər maraqlı olduğunu göstərir.
17. Çobançiçəyi — Anthemis sp.
Çobançiçəyi (Anthemis sp.) əsasən Avropanın dağlıq ərazilərində, eləcə də yüksək dağ ekosistemlərində rast gəlinən çiçəkli bitkilərdən biridir. Bazardüzü dağının ətəklərində və yüksəkliyə doğru uzanan cığırlarda daşlı ərazilərdə və alp çəmənliklərində bu cinsə aid bitkilərə rast gəlmək mümkündür.
Çobançiçəyinin kiçik çiçəkləri ağ ləçəkləri və sarı rəngli mərkəzi ilə seçilir. Yaşıl dağ çəmənliklərinin və boz qayalıqların fonunda ağ çiçəkləri uzaqdan belə nəzərə çarpa bilər.
Bitkinin alçaqboylu və yerə yaxın böyüməsi yüksək dağ şəraitində mühüm üstünlük yaradır. Bu forma güclü küləklərin təsirini azaltmağa və aşağı temperaturlara daha yaxşı uyğunlaşmağa kömək edir. Beləliklə, çobançiçəyi sərt dağ iqlimində yaşaya bilən bitkilər arasında özünəməxsus yer tutur.
18. Kiçik xəndəkotu — Scrophularia sp.
Kiçik xəndəkotu (Scrophularia sp.) Avropa, Asiya və Qafqazın müxtəlif bölgələrində yayılan çiçəkli bitkilər qrupuna daxildir. Bazardüzü dağının ətəklərində və yüksək dağlıq ərazilərdə daşlı yamaclarda, qayalıqlarda, dağ çəmənliklərində və nəm sahələrdə bu cinsə aid bitkilərə rast gəlmək mümkündür.
Scrophularia cinsinə aid bitkilər əsasən dik gövdələri və qarşı-qarşıya yerləşən yarpaqları ilə seçilir. Çiçəkləri adətən xırda ölçülü və qeyri-adi formaya malik olur. Bu xüsusiyyətləri onları dağ cığırları boyunca rast gəlinən digər bitkilərdən fərqləndirir.
Kiçik xəndəkotu əsasən təbii və nisbətən toxunulmamış ərazilərdə böyüyür. Daşlı yamaclar, qayalıqlar və dağ çəmənlikləri kimi müxtəlif yaşayış mühitlərinə uyğunlaşa bilməsi onun dağ ekosistemlərində maraqlı bitki qruplarından biri olduğunu göstərir.
Bazardüzü ətrafındakı cığırlar boyunca bu cür kiçik və ilk baxışda diqqətdən kənarda qala bilən bitkilər dağ florasının zənginliyini nümayiş etdirir. Kiçik xəndəkotu da yüksək dağ təbiətinin özünəməxsus çiçəkli nümayəndələrindən biridir.
19. Xoruzgülü — Silene sp.
Xoruzgülü (Silene sp.) Avropa, Asiya və Qafqazın müxtəlif bölgələrində yayılan çiçəkli bitkilər qrupuna daxildir. Bazardüzü dağının ətəklərində və yüksək dağlıq ərazilərdə daşlı və çınqıllı yamaclarda, qayalıqlarda və dağ çəmənliklərində Silene cinsinin müxtəlif növlərinə rast gəlmək mümkündür.
Xoruzgülləri çəhrayı və ya bənövşəyi rəngli çiçəkləri və nazik gövdələri ilə seçilir. Bəzi növlərinin çiçək kasası şişkin formada olur ki, bu da bitkinin digər dağ çiçəklərindən fərqlənməsinə səbəb olur. Çiçəklərin forması və görünüşü növdən asılı olaraq dəyişə bilər.
Silene cinsinin çoxsaylı növləri mövcuddur və onların bir qismi yüksək dağların sərt təbii şəraitinə yaxşı uyğunlaşıb. Daşlı və çınqıllı torpaqlarda böyümələri, güclü küləklərə və temperatur dəyişikliklərinə davam gətirmələri bu bitkilərin dağ mühitinə uyğunlaşma xüsusiyyətlərini göstərir.
20. Sapvari veronika — Veronica filiformis
Sapvari veronika (Veronica filiformis) təbii arealı Kiçik Asiya və Qafqazla əlaqəli olan zərif çiçəkli bitkilərdən biridir. Bazardüzü dağının ətəklərində və uyğun dağlıq ərazilərdə çəmənliklərdə, nəm sahələrdə və sərin mühitlərdə bu bitkiyə rast gəlmək mümkündür.
Bitkinin ən diqqətçəkən xüsusiyyəti nazik və yerə sərilən gövdələridir. Zərif göy rəngli çiçəkləri isə xüsusilə yaşıl çəmənliklər arasında və daşlı ərazilərin fonunda seçilir. Kiçik ölçüsünə görə bəzən ilk baxışda nəzərdən qaça bilər.
Sapvari veronikanın maraqlı xüsusiyyətlərindən biri vegetativ yolla asanlıqla yayılmasıdır. Gövdələrinin düyünlərindən köklər əmələ gətirərək yeni sahələrə yayıla bilir. Bu xüsusiyyət ona uyğun yaşayış mühitində sürətlə yayılmağa imkan verir.
Bitkiyə toxunmaq təhlükəli hesab olunmasa da, təbiətdə rast gəlinən bitkilərdən yabanı halda istifadə etmək məsləhət görülmür. Ən yaxşısı onları təbii mühitində müşahidə etmək və qorumaqdır.
