Azərbaycanın ən əzəmətli təbiət möcüzəsi olan Qafqaz dağları, başda ölkənin ən uca zirvəsi Bazardüzü (4466 m) və möhtəşəm Şahdağ olmaqla, unikal alp landşaftları və daimi buzlaqları ilə seçilir. Dərin kanyonlar, zümrüd rəngli dağ gölləri və gur şəlalələrlə əhatələnmiş bu silsilələr həm peşəkar alpinizm və trekinq turları, həm də ekoturizm üçün əvəzolunmaz marşrutlar təklif edir. Dəniz səviyyəsindən minlərlə metr yüksəklikdə qərar tutan qədim Xınalıq və Lahıc kimi etnoqrafik kəndlər isə ziyarətçilərə zəngin tarixi irsi kəşf etmək imkanı yaradır. Azərbaycanın Qafqaz dağlarında dörd fəsil aktiv istirahət, unudulmaz dağ ekspedisiyaları və heyrətamiz mənzərələr sizi gözləyir.
Azərbaycanın şimal və şimal-şərq sərhədlərini qalxan kimi qoruyan Böyük Qafqaz dağları ölkənin ən hündür, ən sıldırım və alp relyefli təbiət sistemidir. Daimi buzlaqları, nəhəng kanyonları, şəlalələri və qədim dağ kəndləri ilə seçilən bu dağ silsiləsi təbiətin ən çılğın və əzəmətli simasını nümayiş etdirir.
1. Haradan Başlayır və Harada Bitir?
Böyük Qafqaz ümumi dağ sistemi olaraq Qara dəniz sahillərindən (Taman yarımadasından) Xəzər dənizinə (Abşeron yarımadasına) qədər təxminən 1200 km məsafədə uzanır.
Azərbaycan ərazisindəki hissəsi isə belə formalaşır:
Başlanğıc nöqtəsi: Şimal-qərbdə, Gürcüstan və Rusiya (Dağıstan) ilə sərhəd qovşağında yerləşən Maçxalroso aşırımından (2790 m) başlayır.
Bitiş nöqtəsi: Cənub-şərqə doğru uzanaraq yüksəkliyini tədricən itirir, Qobustan alçaqdağlığına keçir və Abşeron yarımadasında, Xəzər dənizi sahillərində alçaq təpəliklər və tirələrlə yekunlaşır.
Təbii sərhəd: Azərbaycan daxilində uzunluğu təqribən 350 km-dir. Şimal-şərqdə Samur–Dəvəçi ovalığı və Qusar maili düzənliyi ilə hüdudlanır, cənubda isə Alazan–Əyriçay vadisi və Qanıx–Həftəran çökəkliyi vasitəsilə Kür–Araz ovalığına keçir.
2. Əsas Silsilələri və Ən Uca Zirvələri
Böyük Qafqazın Azərbaycan hissəsi bir-birinə paralel uzanan iki əsas nəhəng silsilədən ibarətdir:
Baş Qafqaz (Suayrıcı) silsiləsi: Şimal-qərbdən cənub-şərqə bütöv bir divar kimi uzanır və çay hövzələrini bölür. Ölkənin ən uca nöqtələri məhz bu silsilədə qərar tutur:
Bazardüzü (4466 m): Azərbaycanın və həmçinin qonşu Dağıstanın (Rusiya) ən yüksək nöqtəsi.
Tufandağ (4191 m):Ətəyindəki qədim Tufangöl və kəskin iqlimi ilə tanınır.
Babadağ (3629 m): Quba və İsmayıllı sərhədində yerləşən, həm təbii möhtəşəmliyi, həm də qədim inanc və ziyarətgah yeri kimi məşhur olan sıldırım zirvə.
Yan silsilə:Baş Qafqaz silsiləsinə paralel olaraq onun şimal-şərqində uzanır. Əsasən Yura və Təbaşir dövrlərinin əhəngdaşlarından təşkil olunduğu üçün kəskin qaya divarları və dərin kanyonlarla xarakterizə olunur. Silsilə Azərbaycan hissəsində Əridag (3925 m) massivindən başlayır və Beşbarmaq dağına qədər uzanır:
Şahdağ (4243 m): Nəhəng qala divarını xatırladan yastı əhəngdaşı massivi; Azərbaycanın ən məşhur simvollarından biri.
Qızılqaya (3726 m): Qırmızımtıl çalarlı sıldırım qayalıqları ilə Şahdağ yaylasını tamamlayan zirvə.
3. Nələr Var? Relyef, Təbiət İnciləri və Dərələr
Böyük Qafqazın relyefi təbiətin yaratdığı ən təsirli relyef formalarına ev sahibliyi edir:
Dərin Kanyonlar və Dərələr: Qudyalçay, Qusarçay və Vəlvələçay kimi çaylar Yan silsiləni kəsərək dar və dərin dərələr yaradıb. Məşhur Təngəaltı dərəsi və Qrız kəndinin yaxınlığındakı dərin kanyonlar bu geoloji quruluşun bariz nümunəsidir.
Buzlaqlar və Şəlalələr: Bazardüzü və Şahdağ massivlərində ölkənin yeganə daimi buzlaqları yerləşir. Qayalıqlardan süzülən Afurca şəlaləsi, Laza kəndində qışda donaraq buz divarına çevrilən şəlalələr və Mucuq şəlaləsi bura xüsusi gözəllik verir.
Yüksək Dağ Gölləri: Dəniz səviyyəsindən 3000 metrdən yüksəkdə, daimi qarların ətəyində yerləşən Tufangöl kimi kiçik, lakin buz kimi soyuq sirli dağ gölləri mövcuddur.
Palçıq Vulkanları (Cənub-Şərq qolu): Silsilə cənub-şərqdə alçaldıqca Qobustan və Şamaxı ərazisində dünyanın ən zəngin palçıq vulkanı sahələrinə keçid edir.
4. Qədim Mədəniyyət və Dağ Kəndləri
Böyük Qafqaz yalnız sıldırım qayalardan ibarət deyil; bura yüzillər boyu unikal xalqların sığınacağı olub:
Xınalıq (2350 m):Dünyanın ən yüksək dağ yaşayış məntəqələrindən biri; unikal dili və terraslı daş evləri ilə açıq səma altında etnoqrafik muzey.
Qrız, Laza və Buduq:Kanyonların kənarında, qartal yuvasını xatırladan sıldırımlar üzərində salınmış qədim Şahdağ xalqlarının kəndləri.
Lahıc: Babadağın ətəyində, Girdimançay dərəsində yerləşən, qədim kanalizasiya sistemi və misgərlik sənəti ilə tanınan tarixi qəsəbə.
Yergikek: Azərbaycanın ən yüsək dağ kəndi.
Müasir Turizm: Dağların ətəklərində yerləşən Şahdağ və Tufandağ qış-yay turizm kompleksləri silsilənin təbii potensialını beynəlxalq səviyyəli aktiv istirahət mərkəzinə çevirib.
