Şirvan Milli Parkı Azərbaycanın ən böyük qoruqlarından biridir və nadir flora-fauna müxtəlifliyi ilə seçilir. Parkda ceyranlar, su quşları və digər vəhşi heyvanları təbii mühitində müşahidə etmək mümkündür. Xəzər dənizi sahilinə yaxın yerləşməsi buranı ekoturizm və fotoqrafiya üçün ideal məkana çevirir. Şirvan Milli Parkı təbiətsevərlər üçün unudulmaz səyahət təcrübəsi təqdim edir.
Ümumi məlumat
Şirvan Milli Parkı Azərbaycanda qorunan ərazidir və 5 iyul 2003-cü ildə Prezident fərmanı ilə yaradılmışdır. Park 1969-cu ildə əsası qoyulmuş Şirvan Dövlət Qoruğu bazasında təşkil edilmiş və 54 373,5 hektar ərazini əhatə edir. Ərazi əsasən Salyan rayonu, həmçinin Bakı şəhərinin Qaradağ rayonu və Neftçala rayonu istiqamətində uzanır. Park Şirvan düzündə yerləşən, dəniz səviyyəsindən 20–25 metr aşağı olan yastı əraziləri əhatə edir və mülayim-isti yarımsəhra və quru step iqliminə malikdir. Burada isti və quru yaylar, sərin və quru qışlar müşahidə olunur. Ərazi bioloji müxtəlifliyin qorunması üçün mühüm yaşayış mühiti hesab edilir.
Park IUCN-in II kateqoriyalı qorunan ərazisi kimi təsnif edilmişdir. Əsas məqsədi şirvan ceyranının (Gazella subgutturosa) qorunması və sayının artırılmasıdır. Hazırda bu ərazidə dünyanın ən böyük populyasiyası mövcuddur və 2020-ci illər üçün sayı 5 000-dən çox qiymətləndirilir. Parkda həmçinin su quşları və yarımsəhra bitki növləri yaşayır. Faunasına amfibiyalar (yaşıl qurbağa, göl qurbağası), reptillər (Aralıq dənizi tısbağası, Vipera lebetina), quşlar (tovuz quşu, ağquyruq qartal, step qartalı, şahquş) və məməlilər (vəhşi donuz, canavar, çakal, vəhşi pişik, tülkü, balıqçıl, Avropa dovşanı) daxildir. Bu növlərin bir çoxu, o cümlədən şirvan ceyranı, qara fəncən və müxtəlif qartal və tısbağa növləri Azərbaycanın Qırmızı Kitabına daxil edilmişdir. Park həmçinin yarımsəhra ekosistemlərini və Şor gölü ətrafındakı sulak sahələri qoruyur. Bu ərazilər nadir quş növlərinin yuva salması, miqrasiyası və qışlaması üçün böyük əhəmiyyət daşıyır.
Bitki örtüyü əsasən səhra və yarımsəhra növlərindən ibarətdir. Ərazinin təxminən 40 faizi solonçak torpaqlarda yayılan Halocnemum strobilaceum bitkisi ilə örtülüdür. Digər 40 faizi isə sveda, keçici ağrıyarpaqlı bitkilər, Poa bulbosa və Bromus kimi taxıl növləri ilə zəngindir. Çal sahələrində Alhagi və Aeluropus repens bitkiləri üstünlük təşkil edir. Duzlu ərazilərdə isə yüksək yeraltı su səviyyəsinə görə Salicornia europaea və digər növlər yayılmışdır. Şirvan Milli Parkı Azərbaycanın əsas bioloji müxtəliflik əraziləri şəbəkəsinin bir hissəsi olmaqla həm milli, həm də beynəlxalq səviyyədə təbiətin qorunmasına töhfə verir.
Tarixi və yaradılması
Şirvan Dövlət Qoruğunun yaradılması
Şirvan Dövlət Qoruğu 30 aprel 1969-cu ildə Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 182 nömrəli qərarı ilə təsis olunmuşdur. Bu, Sovet dövründə regionda təbiətin mühafizəsi sahəsində əsas təşəbbüslərdən biri idi. Qoruq əvvəlki Bendovan Dövlət Ovçuluq Qoruğundan ayrılaraq Salyan və Neftçala rayonlarının ərazisində təxminən 6 232 hektar sahəni əhatə edirdi və 1982-ci ildə 25 800 hektara qədər genişləndirilmişdir.
Qoruğun əsas məqsədi şirvan ceyranının, su quşlarının və Şirvan düzündə yayılmış bitki növlərinin qorunması idi. Sovet dövründə yarımsəhra mühitlərinin mühafizəsi, nadir növlərin sayının artırılması və kənd təsərrüfatı fəaliyyəti ilə ov təzyiqlərinə qarşı qorunma əsas prioritetlərdən sayılırdı. Qoruğun fəaliyyəti Azərbaycan SSR-in Təbii Sərvətlər Nazirliyinin nəzarəti altında həyata keçirilir, təbii resurslardan istifadə qadağan edilirdi. 2003-cü ildə bu ərazi Şirvan Milli Parkı statusu alaraq genişləndirilmişdir.
Milli parka çevrilməsi
2003-cü il iyulun 5-də Prezident Heydər Əliyevin fərmanı ilə Şirvan Dövlət Qoruğu Azərbaycanın ilk milli parkına çevrilmişdir. Qoruğun ərazisi 25 800 hektardan 54 373,5 hektara qədər genişləndirilmiş, Salyan rayonu və ətraf sahələr park ərazisinə daxil edilmişdir. Bu genişlənmə yarımsəhra və sulak ekosistemlərin qorunmasını daha da gücləndirmişdir.
Hazırda park Azərbaycan Respublikasının Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi tərəfindən idarə olunur və davamlı mühafizə strategiyasına uyğun fəaliyyət göstərir.
Coğrafiya və iqlim
Yer və relyef
Şirvan Milli Parkı Salyan rayonunda yerləşir, Qaradağ və Neftçala rayonlarına qədər uzanır. Park Bakıdan təxminən 100 km cənubda, Xəzər dənizi sahilinə bitişik ərazidə yerləşir. Koordinatları 39°32′51″ şimal enliyi və 49°00′56″ şərq uzunluğudur. Parkın ümumi sahəsi 54 373,5 hektar (543,7 km²) təşkil edir, su hövzələrinin sahəsi isə təxminən 3 500 hektardır. Buraya Şor gölünün qərb hissəsi də daxildir.
Relyef əsasən dəniz səviyyəsindən 20–25 metr aşağıda yerləşən yastı sahələrdən ibarətdir və Şirvan düzünün yarımsəhra ərazilərini əhatə edir.
İqlim
Şirvan Milli Parkında mülayim-isti yarımsəhra və quru step iqlimi hökm sürür. Yaylar isti və quru, qışlar isə sərin və quru keçir. İllik yağıntının miqdarı 250–400 mm arasında dəyişir və əsasən yaz və payız aylarında müşahidə olunur.
Yay aylarında, xüsusilə iyulda temperatur 40°C-yə qədər yüksəlir və yüksək buxarlanma ilə müşayiət olunur. Qış aylarında, xüsusilə yanvarda temperatur 0–10°C arasında dəyişir. Bu iqlim xüsusiyyətləri torpaq duzluluğuna və bitki örtüyünün zonalar üzrə paylanmasına ciddi təsir göstərir.
Biomüxtəliflik
Flora
Parkın bitki örtüyü əsasən yarımsəhra və duzlu torpaq şəraitinə uyğunlaşmış növlərdən ibarətdir. Solonçak sahələrdə Halocnemum strobilaceum bitkisi təxminən 40% örtük təşkil edir. Çal sahələrində Alhagi və Aeluropus repens, yarımsəhra zonalarında isə sveda və Artemisia növləri üstünlük təşkil edir.
Bu bitkilər şirvan ceyranı və digər heyvan növləri üçün əsas qida bazası və yaşayış mühiti rolunu oynayır.
Fauna
Parkın faunası yarımsəhra və quru step mühitinə uyğunlaşmışdır.
Amfibiyalar: yaşıl qurbağa (Bufotes variabilis), müxtəlif ağac qurbağaları (Hyla növləri), bataqlıq qurbağası (Pelophylax ridibundus).
Reptillər: Avropa göl tısbağası (Emys orbicularis), Xəzər tısbağası (Mauremys caspica), yunan tısbağası (Testudo graeca), müxtəlif çöl ilanları.
Quşlar: tovuz quşu, qara fəncən, ağquyruq qartal, step qartalı, şahquş, saker qartalı, qumlu quşlar.
Qış miqrantları: boz qaz (Anser anser), mallard (Anas platyrhynchos).
Məməlilər: şirvan ceyranı (Qırmızı Kitaba daxil edilib), qırmızı tülkü, vəhşi donuz, boz canavar, qızıl çakal, vəhşi pişik, Avropa dovşanı.
Qoruma və idarəetmə
Şirvan ceyranının qorunması
Şirvan Milli Parkı şirvan ceyranının əsas yaşayış məkanıdır və Azərbaycanın ümumi ceyran populyasiyasının 90%-dən çoxu burada məskunlaşmışdır. Populyasiya 1961-ci ildə 130 fərd olduğu halda, 2003-cü ildə 4 500-ə çatmışdır. Hazırda isə sayının 6 000–7 000 arasında olduğu qiymətləndirilir.
Qoruma tədbirlərinə nəzarətli çoxalma, su mənbələrinin yaradılması, yem sahələrinin bərpası və yarımsəhra landşaftının qorunması daxildir. Şirvan ceyranları digər milli park və qorunan ərazilərə köçürülərək populyasiyanın bərpasına töhfə verilir.
Ümumi qoruma tədbirləri
Park Azərbaycan Respublikasının Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi tərəfindən idarə olunur və 43 nəfərlik mühafizə heyəti fəaliyyət göstərir. Burada mərmər ördək (Marmaronetta angustirostris) və ağbaş ördək (Aythya nyroca) kimi nadir su quşları qorunur.
Qoruma tədbirlərinə müntəzəm patrul xidməti, qanunsuz fəaliyyətlərin qarşısının alınması, elmi monitorinqlər, beynəlxalq əməkdaşlıq və ekoturizmin inkişafı daxildir.
Adın mənası və mədəni əhəmiyyət
Etimologiya
"Şirvan" adı Orta Fars dilindən (Shahrabān – “şəhər qoruyucusu”) mənşə alır və bölgənin tarixi inzibati rolunu əks etdirir. Xalq etimologiyasında isə bu ad “şir” (aslan) sözü ilə əlaqələndirilir ki, bu da X əsrə qədər Qafqazda yaşamış Asiya aslanlarına işarə edir.
Tarixi insan fəaliyyəti
Şirvan düzündə tarixən köçəri və qışlaq maldarlığı geniş yayılmışdır. Orta əsrlərdə ovçuluq (xüsusilə şirvan ceyranı və aslanlar) əlavə məşğuliyyət növü olmuşdur. Sovet dövründə kənd təsərrüfatının genişlənməsi ilə bəzi ərazilər pambıq sahələrinə çevrilsə də, ərazi əsasən qoruq və yarımsəhra zonası kimi qorunub saxlanılmışdır.
